โครงการพัฒนาคุณภาพสินค้าผลิตภัณฑ์ชุมชนประเภทผ้าทอในภาคกลางและภาคเหนือ : จังหวัดสุพรรณบุรี จังหวัดอุทัยธานี จังหวัดราชบุรี จังหวัดแพร่ และ จังหวัดแม่ฮ่องสอน 

      ปัจจุบันผ้าทอเป็นสินค้าหรือผลิตภัณฑ์  ๑ ใน ๖ ที่ได้รับการสนับสนุนจากโครงการหนึ่งตำบลหนึ่งผลิตภัณฑ์ (OTOP) กอรปกับสำนักงานมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม (สมอ.) ได้พัฒนาและกำหนดมาตรฐานผลิตภัณฑ์ชุมชน (มผช.) ประเภทผ้าทอเพื่อเพิ่มความน่าเชื่อถือและยอมรับให้แก่ผู้ใช้ไว้แล้ว แต่ยังมีกลุ่มวิสาหกิจชุมชน ประเภทผ้าทอจำนวนมากที่ยังไม่สามารถเข้าสู่การรับรองตามมาตรฐาน มผช. เนื่องจากคุณภาพของสินค้ายังไม่เป็นไปตามเกณฑ์ที่กำหนด หรือเคยได้รับการรับรองมาตรฐาน ฯ แล้วแต่อายุการรับรองมาตรฐานได้สิ้นสุดลง ปัญหาที่พบและสาเหตุที่ทำให้ผ้าทอมีคุณภาพไม่ผ่านเกณฑ์ตามมาตรฐาน มผช. คือ ผู้ผลิตผ้าทอระดับชุมชนขาดความรู้ ในเรื่องความคงทนและสม่ำเสมอของสีผ้า ความเป็นกรด-ด่างเมื่อย้อมด้วยสีธรรมชาติ การใช้ผงสีย้อมสังเคราะห์และด้ายสีสำเร็จรูปที่ไม่ได้มาตรฐานและไม่ปลอดภัยเป็นต้น เพื่อพัฒนาและยกระดับศักยภาพของกลุ่มวิสาหกิจชุมชน กลุ่มผ้าทอ จึงจำเป็นต้องนำองค์ความรู้ทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีไปประยุกต์ใช้เพื่อเพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขัน และการพัฒนาสินค้าที่เป็นผลิตภัณฑ์ชุมชนประเภทผ้าทอให้ได้มาตรฐานทั้งด้านคุณภาพ ความปลอดภัยและเข้าสู่การรับรองมาตรฐานผลิตภัณฑ์ชุมชน เพื่อให้ผู้บริโภคเกิดความเชื่อมั่นในตัวสินค้าเป็นที่ยอมรับและได้รับความนิยม สามารถเพิ่มมูลค่าของผลิตภัณฑ์ชุมชนเพิ่มโอกาสในการขยายตลาด และเพิ่มรายได้ให้กับชุมชนและประเทศชาติ
 
      เพื่อให้บรรลุวัตถุประสงค์ดังกล่าวคณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรี ได้กำหนดกลุ่มเป้าหมายผู้ประกอบการสินค้าผ้าทอในพื้นที่ภาคกลาง ประกอบด้วยกลุ่มทอผ้าในจังหวัดราชบุรี สุพรรณบุรี และอุทัยธานี และในภาคเหนือประกอบด้วยจังหวัดแม่ฮ่องสอน และแพร่ โดยดำเนินการประสานงานกับหน่วยท้องถิ่นที่เกี่ยวข้อง คัดเลือกกลุ่มผู้ประกอบการในพื้นที่เป้าหมาย สำรวจ รวบรวมและจัดทำฐานข้อมูลผู้ประกอบการผ้าทอในด้านต่างๆ รวมทั้งปัญหาต่างๆ ที่ทำให้ผลิตภัณฑ์ไม่ผ่านเกณฑ์มาตรฐาน เพื่อนำข้อมูลไปจัดทำแผนพัฒนาคุณภาพของผลิตภัณฑ์โดยจำแนกเป็นรายกลุ่ม และรายผลิตภัณฑ์เพื่อเข้าสู่การรับรองมาตรฐานผลิตภัณฑ์ชุมชน
 
      มีการจัดการอบรมเชิงปฏิบัติการและให้คำปรึกษาแนะนำ โดยมีผู้เข้ารับการอบรมรวมจาก ๕ จังหวัด รวม  ๙๕ กลุ่ม ๕๐๒ คน  ได้แก่ จาก จังหวัดแพร่รวม ๑๘๐ คน แม่ฮ่องสอนรวม ๖๕ คน จังหวัดอุทัยธานีรวม ๙๖ คน จังหวัดสุพรรรบุรีรวม ๙๙ คน และจังหวัดราชบุรีรวม ๖๕ คน เนื้อหาการอบรมประกอบด้วย การพัฒนาคุณภาพของผ้าทอ การย้อมสีธรรมชาติให้ติดทนนาน การเลือกใช้ผงสีสังเคราะห์และด้ายสีสำเร็จรูปที่ปลอดภัย การตรวจวัดและการแก้ปัญหากรด-ด่าง เทคโนโลยีการย้อมสีวิทยาศาสตร์ และสีธรรมชาติ การเตรียมตัวอย่างและขั้นตอนการขอใบรับรองมาตรฐานคุณภาพผลิตภัณฑ์ชุมชน การบำบัดน้ำเสียจากกระบวนการผลิต การสาธิตการย้อมฝ้ายและไหมด้วยสีธรรสชาติ และแนวทางการเพิ่มคุณค่าหรือมูลค่าสินค้าทั้งในเชิงเศรษฐศาสตร์ 
คณะผู้วิจัยได้ได้ติดตามผลหลังการฝึกอบรมเพื่อให้คำปรึกษาเชิงลึกแก่ผู้ประกอบการที่เข้าร่วมโครงการฯ ในการพัฒนาคุณภาพผ้าทอให้กลุ่มผ้าทอ ๕ จังหวัด มีผลิตภัณฑ์ที่ยื่นขอการรับรองมาตรฐานผลิตภัณฑ์ชุมชนของผู้ประกอบการที่เข้าร่วมโครงการรวมทั้งหมด ๖๑ ผลิตภัณฑ์ ได้แก่ จังหวัดแพร่ ๓๕ ผลิตภัณฑ์ แม่ฮ่องสอน ๐ ผลิตภัณฑ์  จังหวัดอุทัยธานี ๑๓ ผลิตภัณฑ์ จังหวัดสุพรรรบุรี ๘ ผลิตภัณฑ์ และจังหวัดราชบุรี ๕ ผลิตภัณฑ์  และ ได้ถ่ายทอดเทคโนโลยีการจัดการน้ำเสียแก่กลุ่มผู้ประกอบการรวม ๕ ราย และจัดทำสื่อวีดีทัศน์เทคโนโลยีการพัฒนาคุณภาพผ้าทอและการขอรับรอง มผช. รวมทั้งหมด ๘ เรื่อง (เป็นลักษณะ Animation บรรจุในแผ่น CD สำหรับใช้เผยแพร่ความรู้ในอนาคต) ซึ่งมีหัวข้อต่างๆ ประกอบด้วย
 
๑) การเตรียมเส้นด้ายก่อนย้อม เพื่อให้สีติดทน สม่ำเสมอ

๒) วิธีการย้อมสีเส้นด้ายด้วยวัสดุจากธรรมชาติ
 
๓) การย้อมสีครามด้วยต้นห้อม  

๔) กระบวนการย้อมเพื่อให้สีติดทนนาน

๕) การตรวจวัดและแก้ปัญหาความเป็นกรด-ด่าง  

๖) การเลือกใช้สีย้อม และเส้นด้ายสำเร็จรูปที่ปลอดภัย

๗) การขอรับรองมาตรฐานผลิตภัณฑ์ชุมชน  

๘) ระบบบำบัดน้ำเสียจากกระบวนการย้อม
 

จังหวัด

แพร่

แม่ฮ่องสอน

อุทัยธานี

สุพรรณบุรี

ราชบุรี

รวม

จำนวนกลุ่มผู้ประกอบการที่เข้าร่วมโครงการ (กลุ่ม)

๔๒

๑๔

๑๒

๑๓

๙๖

จำนวนผู้ประกอบการที่ได้รับประโยชน์ (คน)

๑๘๐

๖๕

๙๖

๙๙

๖๕

๕๐๒

จำนวนผลิตภัณฑ์ที่ขอรับรอง มผช. (ผลิตภัณฑ์)

๓๕

๑๓

๖๑

จำนวนกลุ่มผู้ประกอบการที่ได้รับการให้คำวินิจฉัยเบื้องต้น (กลุ่ม)

๒๗

๕๐

จำนวนผู้ประกอบการ/กลุ่มที่ได้รับการให้คำปรึกษาเชิงลึก-๒ ครั้ง (ราย)

๒๙

๔๒

จำนวนผู้ประกอบการที่นำความรู้เรื่องการบำบัดน้ำเสียไปใช้ได้จริง (ราย)

จำนวนกลุ่มผู้ประกอบการที่ให้ข้อมูลสำหรับจัดทำฐานข้อมูล (กลุ่ม)

๔๒

๑๒

%

๑๒

๑๖

๙๖

 

      คณะผู้วิจัยได้ตรวจวิเคราะห์องค์ประกอบของผงสีสังเคราะห์ทั้งหมด ๑๑๔ ตัวอย่าง ประกอบด้วย ผงสีย้อมฝ้าย ๔ ตราสินค้า (รวม ๖๘ สี)  ผงสีย้อมไหม ๒ ตราสินค้า (รวม ๓๐ สี) และ ผงสีย้อมไหมประดิษฐ์ ๒ ตราสินค้า (รวม ๑๖ สี)   และ ตัวอย่างด้ายสีสำเร็จรูปรวมทั้งหมด ๑๒๖ ตัวอย่าง ประกอบด้วย ด้ายสีสำเร็จรูปชนิดไหมประดิษฐ์ ๓ ตราสินค้า (รวม ๑๑๖ สี) และ ดิ้นเงิน/ดิ้นทองตรา  ๑ ตราสินค้า (รวม ๑๐ สี)  ผลการตรวจวัดพบสารเอมีนต้องห้ามรวม รวม ๓๘ รายการ โดยพบในผงสีย้อมไหมประดิษฐ์ ในสัดส่วนมากที่สุดถึง ร้อยละ ๖๒.๕ ของจำนวนผงสีที่วิเคราะห์ (พบ ๑๐ รายการจากทั้งหมด ๑๖ รายการ)  ในผงสีย้อมฝ้ายจำนวนมาก เป็นร้อยละ ๓๖.๘ (๒๕ รายการจากทั้งหมด ๖๘ รายการ)  ในขณะที่ผงผงสีย้อมไหม ส่วนใหญ่ตรวจไม่พบสารเอมีนต้องห้าม (พบร้อยละ ๑๐)   ส่วนด้ายสีสำเร็จรูป พบสารเอมีนต้องห้ามในจำนวนน้อย (ประมาณร้อยละ ๑๐ ในทุกตราสินค้า - ๑๓ รายการจาก ๑๒๖ ตัวอย่าง)  

      โดยสรุป การพัฒนายกระดับศักยภาพผู้ประกอบการ OTOP ให้เข้าสู่ระบบการรับรองมาตรฐานผลิตภัณฑ์ชุมชน ในพื้นที่เป้าหมาย ๕  จังหวัด ประกอบด้วย จังหวัดแม่ฮ่องสอน จังหวัดแพร่ จังหวัดอุทัยธานี จังหวัดราชบุรี และจังหวัดสุพรรณบุรี กระทำโดยการจัดประชุมชี้แจงเพื่อสร้างความตระหนักถึงความสำคัญของการพัฒนาคุณภาพมาตรฐานให้เป็นไปตามเกณฑ์มาตรฐานผลิตภัณฑ์ชุมชน (มผช.) การอบรมเชิงปฏิบัติการ การลงพื้นที่ให้คำปรึกษา การทดลองสาธิตทั้งในห้องปฏิบัติการเคมีของมหาวิทยาลัย และ ณ สถานประกอบการ และการให้คำปรึกษาทั้งทางด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี และการเข้าสู่ระบบการรับรองมาตรฐานผลิตภัณฑ์ชุมชน การวิเคราะห์สีย้อมที่มีสารเอโซ การบำบัดน้ำเสียจากการย้อม  รวมทั้งแนวทางในการเพิ่มมูลค่าผลิตภัณฑ์ ผลการดำเนินโครงการโดยภาพรวมบรรลุเป้าหมายตามข้อเสนอโครงการ สรุปในตาราง

 

ลำดับที่

ตัวชี้วัด

เป้าหมาย

ผล

หน่วยนับ

จำนวนกลุ่มผู้ประกอบการที่เข้าร่วมโครงการ

-

๙๖

กลุ่ม

จำนวนกลุ่มผู้ประกอบการที่ได้รับการให้คำวินิจฉัยเบื้องต้น

-

๕๐

กลุ่ม

จำนวนกลุ่มผู้ประกอบการที่ได้รับการให้คำปรึกษาเชิงลึก (๒ ครั้ง)/ ๕๐ ผลิตภัณฑ์

-

๔๒

ผู้ประกอบการ

จำนวนผู้ประกอบการที่ได้รับประโยชน์จากการถ่ายทอดเทคโนโลยี

๔๐๐

๕๐๒

ราย

จำนวนผลิตภัณฑ์ประเภทผ้าทอมือที่เข้าสู่กระบวนการรับรองมาตรฐานผลิตภัณฑ์ชุมชน

๕๐

๖๑

ผลิตภัณฑ์

บัญชีรายชื่อสีย้อมต้องห้าม

บัญชี 

จำนวนผู้ประกอบการที่นำความรู้เรื่องการบำบัดน้ำเสียไปใช้ได้จริง

กลุ่มหรือราย

สื่อวีดีทัศน์เทคโนโลยีการพัฒนาคุณภาพผ้าทอและการขอรับรอง มผช.

๑๐

๑๐

ชุด

จำนวนกลุ่มผู้ประกอบการที่ให้ข้อมูลสำหรับจัดทำฐานข้อมูล

-

๙๖

กลุ่ม

๑๐

ฐานข้อมูลของผู้ประกอบการผ้าทอมือ

ฐาน