โครงการพัฒนาคุณภาพสินค้าผลิตภัณฑ์ชุมชนประเภทอาหารและเครื่องดื่มในภาคกลางและภาคเหนือ:จังหวัดนครปฐม ราชบุรี สุพรรณบุรี สมุทรสงคราม สมุทรสาคร น่าน และแม่ฮ่องสอน

บทนำ

หลักการและเหตุผล 

      ด้วยกรมวิทยาศาสตร์บริการ กระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี มีนโยบายที่จะนาองค์ความรู้ทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีไปประยุกต์ใช้เพื่อเพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขันของประเทศและเพิ่มโอกาสในการขยายตลาดเพื่อรองรับการเปลี่ยนแปลงและการเปิดเสรีทางการค้าอาเซียนที่จะเกิดขึ้นในปี พ.ศ. 2558 

      ผลิตภัณฑ์ชุมชนประเภทอาหารและเครื่องดื่มเป็น 1 ใน 5 ของสินค้าที่ได้รับการสนับสนุนจากโครงการหนึ่งตำบลหนึ่งผลิตภัณฑ์ (OTOP) ทั้งนี้เพราะอาหารและเครื่องดื่มเป็นหนึ่งในปัจจัยพื้นฐาน ๔ ประการที่จาเป็นสาหรับการดารงชีวิตของมนุษย์ กอปรกับประเทศไทยเป็นประเทศเกษตรกรรมซึ่งเป็นแหล่งวัตถุดิบอาหารที่สำคัญ ทาให้ผลิตภัณฑ์อาหารและเครื่องดื่มซึ่งมีแนวโน้มขยายตัวทั่วโลกเป็นสินค้าที่มีศักยภาพทางเศรษฐกิจ 

      การพัฒนาสินค้าที่เป็นผลิตภัณฑ์ชุมชนอาหาร (OTOP) ให้ได้มาตรฐานเป็นที่ยอมรับทั้งคุณภาพและความปลอดภัย จะช่วยเพิ่มมูลค่าของผลิตภัณฑ์ชุมชนอันนาไปสู่การเพิ่มรายได้และโอกาสให้แก่ผู้ประกอบการท้องถิ่นในการขยายตัวสู่ตลาดอาเซียน อย่างไรก็ดี มีผู้ประกอบการผลิตภัณฑ์ชุมชนประเภทอาหารและเครื่องดื่มจานวนมาก ที่ยังไม่สามารถควบคุมแหล่งผลิตให้เป็นไปตามเกณฑ์มาตรฐานความปลอดภัยของสานักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) และ/หรือไม่สามารถผลิตสินค้าให้ได้ตามเกณฑ์มาตรฐานผลิตภัณฑ์ชุมชนของสานักงานมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม (สมอ.) ทาให้มีข้อจากัดในการขยายตลาดสินค้า สาเหตุสำคัญที่ทาให้คุณภาพของสินค้าไม่ได้มาตรฐานเป็นผลจากการที่ผู้ผลิตสินค้าชุมชนขาดความรู้ ความเข้าใจในเรื่องวิทยาศาสตร์และวิศวกรรมอาหารและเครื่องดื่ม รวมทั้งความรู้พื้นฐานด้านต่างๆ กระบวนการผลิตที่ปลอดภัย การเก็บรักษาที่ช่วยยืดอายุผลิตภัณฑ์ รวมถึงบรรจุภัณฑ์ที่ช่วยเพิ่มมูลค่าให้สินค้า (รูปที่ ๑.๑) 

      แม้ว่าส่วนราชการท้องถิ่น ได้แก่ สานักงานพัฒนาชุมชนจังหวัด สานักงานอุตสาหกรรมจังหวัด และสานักงานพาณิชย์จังหวัด เป็นต้น ได้ดาเนินการส่งเสริมและพัฒนาและยกระดับผู้ประกอบการ OTOP อาหารและเครื่องดื่มในด้านต่างๆ เริ่มตั้งแต่การสนับสนุนเพื่อจัดหาพื้นที่ศูนย์ การสนับสนุนการจัดหาเครื่องมือเครื่องจักรและอุปกรณ์พื้นฐานเพื่อใช้ในการผลิตผลิตภัณฑ์อาหารและเครื่องดื่ม การอบรมให้ความรู้ด้านการผลิตเพื่อให้สินค้ามีคุณภาพและมาตรฐานเป็นที่ยอมรับและมั่นใจแก่ผู้บริโภค รวมทั้งมีความปลอดภัยต่อการบริโภค การอบรมให้ความรู้เกี่ยวกับการออกแบบบรรจุภัณฑ์ และผลิตสินค้าที่สะท้อนถึงวิถีการดารงชีวิตของชุมชน และภูมิปัญญาท้องถิ่นที่บรรพบุรุษได้ถ่ายทอดมาอย่างต่อเนื่อง ซึ่งมีคุณค่าต่อการอนุรักษ์ การออกแบบผลิตภัณฑ์อาหารและเครื่องดื่มให้เหมาะสมกับวิถีการดาเนินชีวิต (life style) รวมทั้งให้คาแนะนาเกี่ยวกับการตลาดและช่องทางการจัดจาหน่าย เป็นต้น อย่างไรก็ตาม การให้คาแนะนาและอบรมแก่ผู้ประกอบการด้านการพัฒนาคุณภาพมาตรฐานของผลิตภัณฑ์ในมิติทางวิทยาศาสตร์ยังมีน้อยและไม่ทั่วถึง ดังนั้น เพื่อพัฒนาและยกระดับศักยภาพของกลุ่มวิสาหกิจชุมชน กลุ่มอาหารและเครื่องดื่ม จึงจาเป็นต้องจัดให้มีคณะที่ปรึกษาที่มีความรู้และความเชี่ยวชาญในการพัฒนาคุณภาพผลิตภัณฑ์

(ก) กล้วยทอด  (ข) กระเทียมเจียว 

รูปที่ ๑.๑ ผลิตภัณฑ์ประเภทอาหารของผู้ประกอบการที่ยังขาดความรู้ในด้านการเก็บรักษา และบรรจุภัณฑ์ 

      ด้วยหลักการและเหตุผลดังกล่าวข้างต้น กรมวิทยาศาสตร์บริการ จึงได้จัดทาโครงการพัฒนาคุณภาพสินค้าผลิตภัณฑ์ชุมชนประเภทอาหารและเครื่องดื่มในภาคเหนือและภาคกลาง เข้าสู่การรับรองมาตรฐานผลิตภัณฑ์ชุมชน และ/หรือการยื่นขออนุญาตสถานที่ผลิตอาหารที่เป็นไปตามเกณฑ์มาตรฐานความปลอดภัยของสานักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) เพื่อเพิ่มความยอมรับและน่าเชื่อถือจากผู้บริโภค โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อยกระดับผู้ประกอบการผลิตภัณฑ์ชุมชนประเภทอาหารและเครื่องดื่มในภาคเหนือและภาคกลางให้มีศักยภาพสามารถเข้าสู่การรับรองมาตรฐาน อันนาไปสู่การเพิ่มความสามารถทางการแข่งขันทั้งในระดับชาติและระดับนานาชาติ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง เพื่อรองรับการเปลี่ยนแปลงและการเปิดเสรีทางการค้าอาเซียนที่จะเกิดขึ้นในปี พ.ศ. 2558

วัตถุประสงค์

  1. เพื่อพัฒนาผู้ประกอบการผลิตภัณฑ์ชุมชน (OTOP) ประเภทอาหารและเครื่องดื่ม ในพื้นที่เป้าหมาย ให้มีศักยภาพในการผลิตสินค้าให้ได้คุณภาพมาตรฐาน

  2. เพื่อให้คำปรึกษาแนะนาแก่ผู้ประกอบการผลิตภัณฑ์ชุมชน ประเภทอาหารและเครื่องดื่ม ในพื้นที่เป้าหมาย ให้เข้าสู่กระบวนการขอรับรองมาตรฐานผลิตภัณฑ์ชุมชน ประเภทอาหารและเครื่องดื่ม หรือการยื่นขออนุญาตผลิตต่อสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.)

  3. เพื่อเสริมสร้างศักยภาพของผู้ประกอบการผลิตภัณฑ์ชุมชน ให้สามารถเพิ่มรายได้และช่องทางการตลาด

ขอบเขตการดำเนินงาน

  1. การประชาสัมพันธ์ รับสมัคร และคัดเลือกผู้ประกอบการผลิตภัณฑ์ชุมชน(OTOP) เข้าสู่โครงการฯ โดยคณะที่ปรึกษาฯ ดำเนินการ ดังนี้

  2. ประสานหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง อาทิเช่น สานักงานอุตสาหกรรมจังหวัด สานักงานสาธารณสุขจังหวัด สำนักงานพัฒนาชุมชน สำนักงานพาณิชย์จังหวัด และกลุ่มผู้ประกอบการผลิตภัณฑ์ชุมชน ประเภทอาหารและเครื่องดื่ม เป็นต้น เพื่อรวบรวมข้อมูลผู้ประกอบการ OTOP ประเภทอาหารและเครื่องดื่มในพื้นที่ภาคกลาง และภาคเหนือที่ไม่ได้รับการรับรองมาตรฐานผลิตภัณฑ์ชุมชน หรืออายุการรับรองสิ้นสุดลงและมีความประสงค์จะยื่นขอการรับรองเพื่อเข้าสู่การรับรองมาตรฐาน เช่น มาตรฐานผลิตภัณฑ์ชุมชน มาตรฐานตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข

    (๑) จัดทำหลักสูตรและแผนการอบรม/สัมมนา/ถ่ายทอดเทคโนโลยี

    (๒) จัดทำสื่อประชาสัมพันธ์โครงการ เผยแพร่ สื่อไปยังกลุ่มผู้ประกอบการ OTOP เป้าหมาย

    (๓) จัดพิธีเปิดตัวโครงการ ร่วมกับกรมวิทยาศาสตร์บริการ กระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี โดยมีจำนวนครั้งของการจัดพิธีเปิดตัวโครงการ จำนวน ๓ ครั้ง ตามพื้นที่ต่างๆ ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับการพิจารณาของคณะที่ปรึกษาและกรมวิทยาศาสตร์บริการ พร้อมสำรวจความพร้อมของผู้ประกอบการผลิตภัณฑ์ชุมชน

    (๔) รับสมัครกลุ่มผู้ประกอบการที่ขึ้นทะเบียนผลิตภัณฑ์ชุมชน (OTOP) เข้าร่วมโครงการในพื้นที่ภาคกลางและภาคเหนือ

    (๕) คัดเลือกผู้ประกอบการประเภทอาหารและเครื่องดื่มในพื้นที่ภาคกลาง และภาคเหนือ ที่ไม่ได้รับการรับรองมาตรฐาน หรือที่มีอายุการรับรองมาตรฐานฯ สิ้นสุดลง และประสงค์จะยื่นขอรับการรับรองมาตรฐานฯ เพื่อเข้าร่วมโครงการฯ

  3. การพัฒนาศักยภาพของผู้ประกอบการผลิตภัณฑ์ชุมชน ประเภทอาหารและเครื่องดื่ม เพื่อเตรียมความพร้อมในการเข้าสู่กระบวนการขอรับรองมาตรฐานฯ โดยคณะที่ปรึกษาฯ ดำเนินกิจกรรม ดังนี้

    (๑) จัดอบรม ถ่ายทอดเทคโนโลยี ด้านการจัดการตามมาตรฐานการผลิตขั้นต้น (primary GMP) และมาตรฐานต่างๆ รวมทั้งกระบวนการผลิต เพื่อให้ผลิตภัณฑ์เป็นไปตามมาตรฐานฯ จำนวนไม่น้อยกว่า 3 ครั้ง โดยมีจำนวนผู้เข้าร่วมอบรมไม่น้อยกว่า 400 คน 

    (๒) สำรวจและวินิจฉัยเบื้องต้นเกี่ยวกับปัญหาคุณภาพมาตรฐาน และให้คำปรึกษาเบื้องต้นแก่ผู้ประกอบการที่เข้าร่วมโครงการฯ 

    (๓) จัดทำแผนการพัฒนาและให้คำปรึกษาเชิงลึกแก่สถานประกอบการ โดยจำแนกเป็นรายกลุ่ม และรายผลิตภัณฑ์ รวมจำนวนไม่น้อยกว่า 50 ผลิตภัณฑ์ เพื่อเข้าสู่การรับรองมาตรฐาน เช่น มาตรฐานผลิตภัณฑ์ชุมชน มาตรฐานตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข เป็นต้น 

    (๔) ให้คำปรึกษาแนะนาเชิงลึกแก่ผู้ประกอบการ ณ สถานประกอบการ ในด้านการปรับปรุงกระบวนการผลิตผลิตภัณฑ์ ให้สอดคล้องตามมาตรฐาน ได้แก่ มาตรฐานการผลิตขั้นต้น (primary GMP) หลักเกณฑ์วิธีการที่ดีในการผลิต (GMP) พร้อมเสนอแนะแนวทางการแก้ไขปัญหา กรณีพบปัญหาผลิตภัณฑ์ไม่เป็นไปตามมาตรฐาน

  4. การให้คำปรึกษาในการยื่นขอรับรองมาตรฐานฯ โดยคณะที่ปรึกษา ดำเนินการดังนี้

    (๑) ให้คำแนะนาแก่ผู้ประกอบการที่เข้าร่วมโครงการฯ ในการยื่นขอการรับรองตามมาตรฐานฯ 

    (๒) ส่งตัวอย่างผลิตภัณฑ์ทดสอบคุณภาพ ณ ห้องปฏิบัติการหรือหน่วยงานภายนอกที่ขึ้นทะเบียน 

    (๓) ประสานงานกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้องในการยื่นขอการรับรองมาตรฐานให้กับกลุ่มผู้ประกอบการผลิตภัณฑ์ชุมชน

  5. การพัฒนาเครือข่ายสัมพันธ์โดยการจัดสัมมนา ระดมสมอง และแลกเปลี่ยนประสบการณ์ รวมทั้งการศึกษาดูงาน ณ สถานประกอบการหรือกลุ่มผู้ประกอบการผลิตภัณฑ์ชุมชนที่เป็นแนวปฏิบัติที่ดี จำนวน 2 แห่ง ดังนี้

    (๑) จัดประชุมสัมมนาเพื่อสร้างเครือข่ายความร่วมมือระหว่างผู้ประกอบการผลิตภัณฑ์ชุมชนในพื้นที่เป้าหมาย และระหว่างผู้ประกอบการกับหน่วยงานราชการ และภาคเอกชนที่เกี่ยวข้อง โดยมีจานวนผู้เข้าร่วมไม่น้อยกว่า 10 คน 

    (๒) จัดทำแนวทางการพัฒนายกระดับผู้ประกอบการผลิตภัณฑ์ชุมชนเพื่อเพิ่มรายได้และเพิ่มโอกาสในการขยายช่องทางการตลาด

  6. การติดตามและประเมินผลการดาเนินการ โดยคณะที่ปรึกษาและกรมวิทยาศาสตร์บริการ ดังนี้

    (๑) ติดตามและประเมินผลการอบรมและให้คำปรึกษา 

    (๒) ติดตามการยื่นขอการรับรองตามมาตรฐานต่างๆ และเอกสารอื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง ได้แก่ ผลการทดสอบคุณภาพผลิตภัณฑ์ 

    (๓) สุ่มเข้าตรวจเยี่ยม ณ สถานประกอบการหรือกลุ่มผู้ประกอบการผลิตภัณฑ์ชุมชน 

    (๔) จัดทำรายงานเบื้องต้น (รายงานความคืบหน้าครั้งที่ 1) 

    (๕) จัดทำรายงานผลความคืบหน้าในการดำเนินโครงการฯ (รายงานความคืบหน้าครั้งที่ 2) 

    (๖) จัดทำรายงานผลฉบับสมบูรณ์

  7. การจัดพิธีปิดโครงการ ประกอบด้วย

    (๑) จัดทำเอกสารรายงานผลการพัฒนาผู้ประกอบการผลิตภัณฑ์ชุมชน ประเภทอาหารและเครื่องดื่มในพื้นที่เป้าหมาย และแนวทางการจัดการยกระดับคุณภาพผลิตภัณฑ์ชุมชน ประเภทอาหารและเครื่องดื่มในพื้นที่เป้าหมายให้กับกรมวิทยาศาสตร์บริการ 

    (๒) จัดสัมมนาทางวิชาการเพื่อนาเสนอผลสรุปและผลลัพธ์การดำเนินโครงการผ่านการสัมมนาทางวิชาการ และเผยแพร่ผลการดำเนินงานผ่านสื่อเว็บไซต์ 

    (๓) จัดพิธีแถลงข่าว และปิดโครงการฯ

พื้นที่ดำเนินการ

พื้นที่ภาคกลางและภาคเหนือ ประกอบด้วย นครปฐม สุพรรณบุรี ราชบุรี สมุทรสาคร สมุทรสงคราม แม่ฮ่องสอน และน่าน